Transcript (para)suïcidaal gedrag, objectieve versus subjectieve risicotaxatie

Inschatting van (para)suïcidaal gedrag,
objectieve versus subjectieve risicotaxatie
en de impact van de beleving van de
verpleegkundigen hierop
Tine Maes
Hoofdverantwoordelijke De Fase 4
PZ Duffel
[email protected]
Promotor: Prof. Dr. Schrijvers
Coördinator: Riet Willems
Inleiding
In 2011 stierven 1152
Vlamingen door suïcide.
Het Vlaamse suïcidecijfer ligt
1,5 keer hoger dan het EUgemiddelde₁
₁www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers/sterftecijfers/cijfers-oorzaken-van-sterfte/sterfte-door-suïcide
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Inleiding
• Suïcide is een handeling met dodelijke afloop, door de overledenen
geïnitieerd, in de verwachting van een dodelijke of potentieel
dodelijke afloop, met de bedoeling gewenste veranderingen aan te
brengen₁
• Parasuïcide is een daad, zonder dodelijke afloop, waarbij een
individu uit eigen vrije wil niet-habitueel gedrag vertoont dat
zonder interventie van derden inwendige of uitwendige schade aan
diens lichaam toebrengt en dat bedoeld is om door de betrokkene
gewenste veranderingen te bewerkstelligen door middel van de
actuele of te verwachten lichamelijk gevolgen₂
₁Kerkhof, A., Van Luyn, B. Suïcidepreventie in de praktijk. Bohn Stafleu van Loghum (2010) Houten
₂Burger, I.v.d.L., C.; Bos, A.; Eckhardt, T.; Post, S.; van Yperen, M.; van Hemert, A.M. Voorkomen van parasuïcides in Den Haag. Epidemiologisch bulletin, 2010. 45(4): p. 1 - 11.
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Inleiding
Gradaties van ernst
 lichte mate
•
•
Patiënt heeft af en toe vluchtige gedachten aan suïcide.
Patiënt wil liever leven dan sterven.
 Ambivalent
•
•
Patiënt wil zowel suïcide plegen als doorgaan met leven.
Geen plannen of voorbereidingen gemaakt
 Ernstige mate
•
•
•
Patiënt heeft voortdurend gedachten en beelden van suïcide in zijn hoofd.
Patiënt wil veel liever sterven dan doorgaan met leven.
Bang voor de eigen impulsiviteit.
 Zeer ernstige mate
•
•
•
•
Patiënt is wanhopig.
Kan alleen nog aan suïcide denken.
Uitgebreid plan is klaar.
Elk moment kan een impulsdoorbraak leiden tot suïcide.
Van Heeringen, C., Kerkhof, A. Behandelstrategieën bij suïcidaliteit. Bohn Stafleu Van Loghum (2000) Houten
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Inleiding
• Van de mensen die suïcide plegen is 24% in contact geweest met de
geestelijke gezondheidszorg in het jaar voor hun dood₁
 6,75% binnen drie maanden na ontslag
 Piek één dag na ontslag
• De periode na een psychiatrische opname is een hoog risico moment
voor het plegen van suïcide₂, ₃, ₄, ₅
• Bijna de helft (43,2%) van de patiënten die een suïcidepoging deden in
2012 werden residentieel behandeld voordat ze een suïcidepoging
ondernamen₆
₁Wasserman D, Rihmer Z, Rujescu D, Sarchaipone M, Sokolowski M, Titelman D, Zalsman G, Zemishlany Z, Carli V. The European Psychiatric Asssociation (EPA) guidance on suicide
treatment and prevention. Eur Psychiatry 2011; 27: 129-141
₂Ho TP. The suicide risk of discharged psychiatric patients. Journal Clin Psychiatry 2003; 64: 702-707.
₃Lawrence D, Holman CD, Jablensky AV, Fuller SA, Stoney AJ. Increasing rates of suicide in Western Australian psychiatric patients: A record linkage study. Acta Psychiatr Scand 2001;
104: 443-451.
₄Troister T, Links P, Cutcliffe JR. Review of predictors of suicide within 1 year of discharge from a psychiatric hospital. Curr Psychiatry Rep 2008; 10: 60-65.
₅Yim PHW, Yip PSF, Li RHY, Dunn ELW, Yeung WS, Miao YK. Suicide after discharge form psychiatric inpatient care: a case control study in Hong Kong. Aust N Z J Psychiatry 2004; 38:
65-72.
₆van Heeringen C, Portzky G, Vancayseele N, De Jaegere E. De epidemiologie van suïcidepogingen in Vlaanderen, jaarverslag 2012. Eenheid voor zelfmoordonderzoek 2013.
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Inleiding
• Suïciderisico zou in kaart moeten gebracht worden bij opname₁
 Interviews die peilen naar psychologisch en sociaal functioneren
 Specifiek psychometrische schalen
• Verpleegkundigen zijn de professionals die het meest en intensief
contact hebben met patiënten met suïcidaal gedrag₂
 24u zorg
 Eerste contact patiënt
₁Wasserman, D.R. et al. The European Psychiatric Association (EPA) guidance on suicide treatement and prevention. European Psychiatry, 2011. 27 p129-141.
₂Cutcliffe, J.R., Stevenson, C., Jackson, S., Smith, P. A Modified grounded theory study of how psychiatric nurses work with suicidal people. International Journal of
Nursing Studies, 2006. 43 p791-802.
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Inleiding
• Verschillende factoren roepen angst op bij de professional in de
omgang met suïcidale patiënten. ₁
 Suïcidale klachten uit de weg gaan
 Professional wordt passief of overactief
 Verlammend
• Ervaringen met suïcide geven aanleiding tot gedragsveranderingen,
gedachten en emoties.₁
₁Steendam, M. Angst voor je suïcidale patiënt. Maandblad Geestelijke volksgezondheid. 2010. 65(6) p467-473.
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Vraagstellingen
• Bestaat er een verschil tussen objectieve risicotaxatie van
(para)suïcide en subjectieve risicotaxatie door psychiatrische
verpleegkundigen?
• Wat is het verband tussen voorgaande ervaringen met suïcide
en copingstijl, in stressvolle situaties, van de
verpleegkundigen op het verschil tussen de objectieve
risicotaxatie en de subjectieve risicotaxatie van
(para)suïcidaal gedrag?
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Methodologie
• Studiedesign:

kwantitatief, epidemiologisch beschrijvend
• Onderzoeksveld:
 Psychiatrisch ziekenhuis Sint Norbertus, Duffel.
 2 opnameafdelingen, 2 behandelafdelingen
• Datacollectie:
 December 2012 – April 2013
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Methodologie
• Vragenlijsten
• Verpleegkundigen
•Demografische gegevens en ervaringen suïcide
•Coping Inventory for Stressful Situations (CISS) chronbach α : 0,804
• Patiënten
•Subjectieve inschatting verpleegkundigen
•Nurses Global Assessment for Suicide Risk (NGASR)
•Beck Depression Inventory – II (BDI-II)
chronbach α: 0,927
•Hamilton Depression Rating Scale (HDRS)
chronbach α: 0,750
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Nurses Global Assessment for Suicide Risk
(NGASR)
Voorspellende variabele
Waarde
Gevoelens van hopeloosheid
3
Recente stressvolle gebeurtenissen
1
Imperatieve hallucinaties of achtervolgingswanen
1
Depressie, intresseverlies of anhedonie
3
Sterke aanwijzingen voor het zichzelf terugtrekken
1
Suïcidale uitingen
1
Aantoonbaar suïcideplan
3
Ernstige psychiatrische problemen in de familieanamnese
of suïcide in de familie
Recent sterfgeval in de omgeving of een recent
verbroken relatie
Bekend met recente of eerdere psychoses
1
Weduwe/weduwnaar
1
Eerdere suïcidepogingen
3
Sociaaleconomische deprivatie
1
Bekend met overmatig alcoholgebruik of misbruik van
middelen
Angst en paniekverschijnselen
1
Motorische onrust/gejaagdheid
1
Psychiatrische opnames in de afgelopen 2 maanden
1
3
1
• Score van 5 of lager:
Laaggemiddeld suïciderisico
• Score tussen 6 en 7:
Gemiddeld suïciderisico
• Score tussen 9 en 11:
Hoog suïciderisico
• Score van 11 en hoger:
Zeer hoog suïciderisico
1
Totaal score
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Methodologie
• HDRS suïcide item
• BDI-II suïcide item
9. Suïcidale gedachten of wensen
• 0.Ik heb geen enkele gedachten aan zelfdoding
• 1.Ik heb gedachten aan zelfdoding, maar ik zou ze niet ten uitvoer brengen
• 2. Ik zou liever een einde aan mijn leven maken
• 3. Ik zou een einde aan mijn leven maken als ik de kans kreeg
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Methodologie
• Inclusie en exclusiecriteria
 Inclusie
• Aanwezigheid van suïcide-ideatie bij aanmelding op de afdeling.
• Nederlandstalig
• 18 – 65 jaar
 Exclusie
• Anderstalig
• Door toestandsbeeld niet in staat voor het invullen van vragenlijsten
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Beschrijving populatie
Verpleegkundigen n=31
Leeftijd mean (range)
Vrouwelijk geslacht (%)
Gezinssituatie (%)
Alleenstaand
Samenwonend met partner
Samenwonend met partner en kinderen
Samenwonend met kinderen
Samenwonend met anderen
Diploma (%)
HBO
Bachelor
Banaba
Master
Afdeling (%)
Opname afdeling
Behandel afdeling
Voltijds werken (%)
Beroepservaring gezondheidszorg mean
Beroepservaring ggz mean (range)
Ervaring huidige afdeling mean (range)
39.0 (22.0 - 58.0)
87.1
29.0
29.0
19.4
19.4
3.2
32.3
58.1
3.2
6.5
51.6
48.4
74.2
16.1 (0.2 – 36.0)
15.5 (0.2 – 36.0)
5.3 (0.0 – 36.0)
Patiënten n=67
Leeftijd mean (range)
Vrouwelijk geslacht (%)
Gezinssituatie (%)
Alleenstaand
Samenwonend met partner
Samenwonend met partner en kinderen
Samenwonend met kinderen
Samenwonend met anderen
Aanmelding diagnose door VPK (%)
Persoonlijkheidsstoornis
Depressie
Bipolaire stoornis
Psychotische stoornis
Verslavingsproblematiek
Andere
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
38.6 (16 – 61)
59.7
37.5
17.2
10.9
7.8
26.6
15.6
75.6
0.0
0.0
2.2
6.7
Ervaringen met suïcide
verpleegkundigen
Ervaringen met suïcde n=31
Contact suïcidaal gedrag op werk %
Frequentie n = 28
Sporadisch (<1x/maand)
Regelmatig (<1x/week)
Vaak (1x/week)
Contact suïcidaal gedrag buiten werk
Frequentie n=15
<6 maanden
<1jaar
<5jaar
Andere
Begeleiding
Contact suïcidepoging afdeling
Frequentie n=21
96.6
21.4
35.7
42.9
48.4
40.0
13.3
40.0
6.7
35.7
73.3
1 maand geleden
6 maanden geleden
1 jaar geleden
Andere
Begeleiding
Contact geslaagde suïcidepoging afdeling
Frequentie n=13
23.8
23.8
19.0
33.3
45.0
43.3
6 maanden geleden
Andere
Begeleiding
Contact geslaagde suïcidepoging nabije omgeving
46.2
53.8
69.2
27.6
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Copingstijl verpleegkundigen
Copingstijl n=31
Taakgericht
Hoog
gemiddelde
Laag
12.9
67.7
19.4
Hoog
gemiddelde
Laag
0.0
74.2
25.8
Hoog
gemiddelde
Laag
16.1
51.6
32.3
Hoog
gemiddelde
Laag
16.1
51.6
32.3
Hoog
gemiddelde
Laag
38.7
48.4
12.9
Emotie
Vermijdend
Afleiding
Gezelschap
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Subjectieve en objectieve risicotaxatie
suïcidaal gedrag
Subjectieve risiscotaxatie VPK n= 67
Suïcide gedachten %
48,5
Suïcideplannen %
18,5
Inschatting suïcidaal gedrag %
Lichte mate
52,3
Ambivalent
29,2
Ernstige mate
13,8
Zeer ernstige mate
4,6
Objectieve risicotaxatie
NGASR (Verpleegkundigen) n=67
Laag gemiddeld suïciderisico
16,4
Gemiddeld suïciderisico
11,9
Hoog suïciderisico
11,9
Zeer hoog suïciderisico
59,7
BDI (Patiënt) n= 52
Suïcidale gedachten of wensen item 9
Geen
16,1
Gedachten
44,6
Liever einde aan leven
30,4
Einde aan leven
8,9
HDRS (Andere professional) n=47
Zelfmoordneiging item 3
Geen
28,6
Geen verlangen om te sterven
14,3
Sterven, geen plannen
25,0
Overweeg suïcide
23,2
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Suïcidepoging
8,9
Verschil in risicotaxatie
Objectieve risicotaxatie = NGASR + BDI item9 + HDRS item3
Subjectieve risicotaxatie = inschatting suïcide verpleegkundigen
Verschil risicotaxatie = (subjectieve risicotaxatie*3) – objectieve
risicotaxatie
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verschil in risicotaxatie
Verschil subjectieve inschatting en NGASR (verpleegkundige)
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verschil in risicotaxatie
Verschil subjectieve inschatting en BDI suïcide item (patiënt)
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verschil in risicotaxatie
Verschil subjectieve inschatting en HDRS suïcide item (andere professional)
Niet significant
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verschil in risicotaxatie
Verschil gemiddelde score Subjectieve inschatting en Objectieve inschatting
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verschil in risicotaxatie
Verschil tussen subjectieve inschatting en objectieve inschatting van suïcide risico.
Paired sample t-test.
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Invloed demografische gegevens van de
verpleegkundigen op verschil in
risicotaxatie
Variabelen
Demografische gegevens
Leeftijd
Ervaring GZ
Ervaring GGZ
Ervaring afdeling
Geslacht
Diploma
Voltijds werken
Afdeling
Categorieën (n)
r
Mean (SD)
-0.323
-0.266
-0.273
-0.176
Man (3)
Vrouw (25)
HBO (10)
Bachelor (16)
Banaba (1)
Master (1)
Ja (21)
Nee (7)
Opname (15)
Behandel (13)
*Spearman **Mann Whitney ***Kurskall Wallis
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
p
0.094*
0.172*
0.159*
0.371*
-2.00 (0.00)
-1.55 (2.15)
-0.96 (2.43)
-1.91 (1.85)
-2.50 (_)
-2.00 (_)
-1.21 (1.99)
-2.75 (1.82)
-1.70 (2.02)
-1.47 (2.12)
0.673**
0.592***
0.062**
0.892**
Invloed ervaringen suïcide van de
verpleegkundigen op verschil in
risicotaxatie
Variabelen
Ervaringen suïcide
Suïcidaal gedrag werk
Suïcidaal gedrag omgeving
Suïcidepoging werk
Geslaagde suïcide werk
Geslaagde suïcide omgeving
Categorieën (n)
Ja (25)
Nee (1)
Ja (13)
Nee (15)
Ja (20)
Nee (7)
Ja (12)
Nee (15)
Ja (7)
Nee (19)
*Spearman **Mann Whitney ***Kurskall Wallis
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
r
Mean (SD)
-1.41 (2.01)
-4.00 (_)
-1.38 (1.57)
-1.78 (2.40)
-1.78 (2.02)
-1.00 (2.24)
-1.73 (1.50)
-1.47 (2.48)
-1.72 (1.63)
-1.45 (2.27)
p
0.231**
0.683**
0.498**
0.829**
0.735**
Invloed copingstijl van de verpleegkundigen
op verschil in risicotaxatie
Variabelen
Copingstijl
Taakgericht
Emotiegericht
Vermijding
Afleiding zoeken
Gezelschap zoeken
Categorieën (n)
Laag (5)
Gemiddeld (19)
Hoog (4)
Laag (8)
Gemiddeld (20)
Laag (9)
Gemiddeld (15)
Hoog (4)
Laag (10)
Gemiddeld (13)
Hoog (5)
Laag (4)
Gemiddeld (13)
Hoog (11)
*Spearman **Mann Whitney ***Kurskall Wallis
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
r
Mean (SD)
-2.47 (2.93)
-1.35 (1.99)
-1.69 (0.62)
-1.50 (1.79)
-1.64 (2.16)
-2.33 (1.50)
-1.21 (2.44)
-1.37 (0.95)
-2.78 (1.72)
-1.11 (2.00)
-0.500 (1.87)
-3.50 (1.29)
-0.96 (1.82)
-1.66 (2.17)
p
0.548***
1.000**
0.378***
0.086***
0.073***
Verband demografische gegevens, ervaringen
suïcide en copingstijl verpleegkundigen
(Spearman correlatie) n=28
Demografische gegevens
1
1. Verschil risicotaxatie
2. Leeftijd
3. Ervaring GZ
4. Ervaring GGZ
5. Ervaring afdeling
6. Vrouwelijk geslacht
7. Opnameafdeling
8. Diploma
9. Voltijdse tewerkstelling
Ervaringen suïcide
-0.323*
-0.266*
-0.273*
-0.176*
0.087*
-0.027*
-0.252*
0.362*
2
0.941***
0.943***
0.541***
0.124*
-0.025*
-0.337*
-0.472***
1
1. Verschil in risicotaxatie
2. Contact suïcidaal gedrag werk
3. Contact suïcidaal gedrag omgeving
4. Contact suïcidepoging werk
5. Contact geslaagde suïcide werk
6. Contact geslaagde suïcide omgeving
Copingstijl
0.271*
0.085*
-0.137*
-0.043*
-0.076*
0.133*
0.000*
0.239*
0.423**
0.167*
0.966***
0.591***
0.108*
-0.022*
-0.213*
-0.507***
2
0.183*
0.333*
0.155*
0.116*
1
1. Verschil in risicotaxatie
2. Taakgerichte coping
3. Emotiegerichte coping
4. Vermijdende coping
5. Afleiding zoeken
6. Gezelschap zoeken
* p>0,05 **p<0,05 ***p<0,01
3
0.613***
0.097*
-0.014*
-0.207*
-0.516***
3
-0.040*
-0.009*
0.685***
2
-0.070*
0.243*
0.225*
0.224*
4
-0.065*
0.456***
-0.193*
-0.360**
4
0.310*
0.143*
3
-0.014*
-0.231*
0.009*
5
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
0.012*
-0.172*
-0.227*
0.514***
7
-0.230*
-0.128*
5
6
5
6
0.064*
4
0.783***
0.712***
6
8 9
0.174*
Discussie
• Significant verschil (p=0.001) tussen objectieve
en subjectieve risicotaxatie van (para)suïcidaal gedrag.
(BDI+HDRS+NGASR)
 Subjectieve risicotaxatie en NGASR (p=0,000)
 Subjectieve risicotaxatie en HDRS (p=0,677)
 Subjectieve risicotaxatie BDI (p=0,012) gecorrigeerd (p=0,619)
• Meetinstrumenten betrouwbaar?
• Verholen suïcide?
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Discussie
• Wat is de juiste inschatting?
 Geeft objectieve inschatting reële toestand weer?
 Wasserman et al. (2011) 24% van de mensen die suïcide plegen zijn in
contact geweest met GGZ.
 Periode na psychiatrische opname hoog risico moment voor het plegen van
suïcide
• Prospectief onderzoek met suïcidepoging of fatale suïcide als
uitkomst lijkt noodzakelijk
• Belang om in suïcidebeleid voldoende aandacht besteden
objectieve risicotaxatie
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Discussie
• Significant (p=0.025) verband afleiding zoeken en verschil in
risicotaxatie
 Voorzichtigheid bij interpretatie
 Relevant voor uitwerken suïcidebeleid
•
Bij stressvolle situaties voldoende aandacht voor bespreken gebeurtenis
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verpleegkundige relevantie
Verpleegkundigen cruciale rol in risicotaxatie
suïcidaal gedrag
 Info correct, volledig en objectief
 Gebruik gestructureerde vragenlijsten
 Meetinstrumenten voor verpleegkundigen?
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Verpleegkundige relevantie
• Inschatting van suïcidaal gedrag wordt een
aandachtspunt

Verpleegkundigen zijn vaak de professionals die het meest en intensief contact
hebben met patiënten met suïcidaal gedrag (Cutcliffe et al., 2006).
• Binnen een multidisciplinair suïcidebeleid objectieve
meetinstrumenten introduceren

Attent maken op het belang van het peilen naar de aanwezigheid van suïcidaal
gedrag.
• Significant (p=0,025) verband tussen afleiding zoeken
als copingstijl van de verpleegkundigen en het verschil
in risicotaxatie van het suïcidaal gedrag

Uitwerken in suïcidebeleid: voldoende aandacht voorzien voor bespreking binnen
team
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Praktijk voorbeeld De Fase 4
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Praktijk voorbeeld De Fase 4
Contact maken & zorg voor veiligheid
Niveau 4
Niveau 3
Ernstige mate
Niveau 2
Niveau 1
Lichte mate
Spreek over suïcide
met de patiënt
Spreek met patiënt
over
toekomstperspectie
ven
Kamer veilig
maken samen met
patiënt
Ambivalent
Plan dagelijks een
kort gesprek met
patiënt (15’)
Afspraken maken
blijft mogelijk
Maak inschatting
van verder verloop
suïcidaal proces
Dagelijks
bespreken op
briefing!
Zeer ernstige
mate
Afspraken maken is
niet mogelijk
Contact name
verloopt moeizaam
of is onmogelijk
Transfert
opname 1
Consult bij arts,
dag van aanvang
niveau 3
Medicatie
aanpassing
Biedt patiënt
regelmatig een
gesprek aan
Niveau 3 A
•Toezicht 60’
•Patiënt mag
afdeling verlaten
met
familie/vrienden
die op de hoogte
zijn van de
situatie.
Familie/vrienden
komen patiënt
halen op de
afdeling en
brengen patiënt
terug naar de
afdeling
•Patiënt kan niet
met overnachting
naar huis
Niveau 3 B
•Toezicht 30’
•Patiënt mag
afdeling niet
verlaten
•Patiënt mag niet
op weekend
•Patiënt kan
bezoek ontvangen
op de afdeling
(gespreklokaal)
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Praktijk voorbeeld De Fase 4
• Risicotaxatie suïcidaal gedrag
 Maandelijkse afname
• BDI-II
 Ernst depressie
 Suïcide-item
• HDRS
 Ernst depressie
 Suïcide-item
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Praktijk voorbeeld De Fase 4
Risicotaxatie suïcidaal gedrag
• Suïcide-item BDI
•
Patiënten die twee of hoger scoren op het suïcide item van BDI-II
hebben 6,9 keer meer kans hebben om suïcide te plegen dan bij
een score lager dan twee ₁
• Suïcide-item HDRS
•
Patiënten die 2 of hoger scoren op het suïcide item van HDRS
hebben 4,9 keer meer kans op het plegen van suïcide₁
Patiënten dit op het suïcide item van BDI of HDRS hoger scoren
worden standaard in suïcideprotocol geplaatst
₁Brown, G.K.A. (2004). A review of suicide assessement measures for intervention research with adults and older adults
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Take Home Message
Risicotaxatie van het suïcidaal gedrag
a.d.h.v. meetinstrumenten naast
klinische inschatting
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Bedankingen
• Promotor: Dr. Didier Schrijvers
• Coördinator: Riet Willems
• Medewerkers PZ Duffel
• Directie PZ Duffel
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel
Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel