LİPİDLERİN YAPISAL VE İŞLEVSEL ÖZELLİKLERİ I

Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2006

1

Lipidler,

ya gerçekten ya da potansiyel olarak yağ asitleri ile ilişkileri olan heterojen bir grup bileşiktir. 2

Yağ asitleri,

hidrokarbon zincirli monokarboksilik organik asitlerdir. Yapılarında, 4-36 karbonlu hidrokarbon zincirinin ucunda karboksil grubu bulunur. 3

Lipidler genel ve belirli özellikleri suda çözünmeme olan, kimyasal olarak farklı bileşiklerdir. Biyolojik fonksiyonları da çeşitlilik gösterir.

4

Nötral yağlar olarak bilinen trigliseridler, birçok organizmada enerji için başlıca yakıt deposudur. 5

Fosfolipidler ve steroller biyolojik membranların yapı taşlarıdırlar.

6

Nispeten küçük miktarlarda bulunan bazı lipidler, enzim kofaktörleri, elektron taşıyıcıları, ışık absorbe eden pigmentler, emülsifiye edici ajanlar, hormonlar ve intrasellüler haberciler olarak çok önemli fonksiyonlara sahiptirler.

7

Lipidlerin ortak özellikleri

Lipidler, biyolojik kaynaklı organik bileşiklerdir.

Lipidlerin yapılarında C, H, O bulunur. Ayrıca N, P, S gibi elementler de bazı lipidlerin yapısına girerler.

Lipidlerin temel yapı taşları yağ asitleridir.

Lipidler, suda çözünmeyen, apolar veya hidrofob bileşiklerdir.

Lipidler, kloroform, eter, benzen, sıcak alkol, aseton gibi organik çözücülerde çözünebilirler.

Lipidlerin enerji değerleri yüksektir.

8

Lipidlerin sınıflandırılmaları

9

10

Yağ asitlerinin çeşitli alkollerle oluşturdukları esterler

basit lipidler

olarak bilinirler.

Yağ asitlerinin gliserol (gliserin) ile oluşturdukları esterler nötral yağlardır.

11

Gerek hayvansal yağlar gerekse bitkisel yağlar, yağ asitlerinin gliserin (gliserol) ile oluşturdukları oldukça kompleks esterlerdir.

12

Yağ asitlerinin gliserolden daha büyük moleküllü alkollerle oluşturdukları esterler

mumlar

dır.

O H 3 C (CH 2 ) 14 C O CH 2 (CH 2 ) 28 -CH 3 fatty acid long chain alcohol Mumlar, doğada yaygın olarak bazı böceklerin salgılarında; hayvanların deri, kıl ve tüylerinde; bitkilerin yapraklarında, meyve ve kabuklarında bulunurlar.

13

Yağ asitleri ve alkole ek olarak başka gruplar içeren lipidler

bileşik lipidler

dir.

Fosfolipidler:

Yağ asitleri ve alkole ek olarak bir

fosfat

içeren bileşik lipidlerdir;

fosfatidler

olarak da bilinirler.

14

Fosfolipidler, molekül yapılarındaki alkol türüne göre fosfogliseridler (gliserofosfolipidler) ve fosfosfingozidler (sfingomyelinler) olmak üzere iki grupta incelenirler. 15

Sfingolipidler:

Gliserol içermeyen, yağ asidi ve uzun zincirli bir amino alkol olan

sfingozin

içeren bileşik lipidlerdir.

16

Sfingolipidlerin fosfat içerenleri

sfingomyelinler

dir; fosfat içermeyip karbonhidrat içerenleri

glikolipidler

olarak bilinirler.

17

Gliserofosfolipidler ve sfingolipidler, membran lipidlerinin iki önemli sınıfını oluştururlar.

18

İzopren türevi bileşikler olan

karotenoidler ve steroidler

lipidlerle ilgili maddelerdir.

19

Steroidler, izoprenoid lipidler sınıfından, hayvansal ve bitkisel dokularda çok yaygın olarak bulunan maddelerdir. 20

Trigliserid, kolesterol ve fosfolipidlerin değişik oranlarda protein ile kombinasyonu sonucu oluşan moleküler agregatlar

lipoproteinler

dir.

Lipoproteinler suda çözünürler ve lipidler böylece kanda taşınabilirler. 21

Yağ aldehitleri ve keton cisimleri

lipid türevleri

dirler.

22

Keton cisimleri, karaciğerde yağ asidi oksidasyonunun normal son ürünleri olan asetoasetik asit,  hidroksibutirik asit ve asetondur. 23

Eikozanoidler

Eikozanoidler,

omurgalı hayvanların çeşitli dokularında son derece güçlü hormon benzeri etkilerinin çeşitliliği ile bilinen, 20 karbonlu poliansatüre yağ asidi olan 20: 4  5, 8, 11, 14 araşidonik asit türevi bileşiklerdir.

24