DEPRESSİYA VƏ XƏRÇƏNG ÜPA-nın “Depressiya və Xərçəng” kitabına əsaslandırılmış sinopsis (Katon W, Maj M, Sartorius N, eds.
Download ReportTranscript DEPRESSİYA VƏ XƏRÇƏNG ÜPA-nın “Depressiya və Xərçəng” kitabına əsaslandırılmış sinopsis (Katon W, Maj M, Sartorius N, eds.
DEPRESSİYA VƏ XƏRÇƏNG ÜPA-nın “Depressiya və Xərçəng” kitabına əsaslandırılmış sinopsis (Katon W, Maj M, Sartorius N, eds. – Chichester: Wiley, 2010) Xərçəng xəstələrində depressiyanın etiologiyası • İllər ərzində xərçəng xəstələrində depressiyanın yayılmasını tədqiq etmək məqsədi ilə çoxsaylı elmi tədqiqatlar aparılıb. Əldə edilmiş tədqiqatların nəticələri bir-birindən mühüm dərəcədə fərqlənir (böyük depressiyanın yayılması 3-38%-ə, depressiv spektrə aid olan digər pozuntularının yayılması isə 1,5-52%-ə qədərdir) • Aşağıda göstərilən xərçəng növlərinin depressiya ilə yaxın əlaqəsi var: beyin (41-93%), mədəaltı vəzi (50%-ə kimi), baş və boyun (42%-ə kimi), süd vəzisi (4,5-37%), ginekoloji (23%) və ağ ciyər xərçəngi (11%) From Massie MJ et al. The prevalence of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng olan xəstələrdə epidemioloji tədqiqatların metodoloji problemləri • Yayılma faizlərinin bir-birindən fərqli olması müxtəlif tədqiqatların fikir ayrılığını əks etdirir (depressiyanın fərqli anlayışı, istifadə olunan psixiatrik cədvəllər və müsahibələr, xərçəngin növü və dərəcəsi, aparılan müalicə) • Depressiv simptomlar adi qəm və kədər hisslərindən böyük affektiv pozuntularadək özünü büruza verə bilər. Bununla əlaqədar, xərçəng xəstələrində depressiyanı təyin etmək bir qədər çətin olur • Həmçinin çətinlik ondan ibarətdir ki, DSM-IV təsnifatında təsvir edilən depressiyanın bəzi simptomları (iştahanın və çəkinin azalması, yuxunun pozulması, yorulma, diqqətin yayılması, psixomotor ləngimə) xərçəngə qarşı müalicənin yaratdığı əks-təsirə uyğun gəlir From Passik SD, Lowery AE. Recognition and screening of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Depressiya və düşkünlük Xərçəng olan xəstələrdə depressiyanı düşkünlükdən ayırmaq lazımdır. Depressiyada olan insan zövqalma qabiliyyətini itirir, lakin düşkünlük zamanı xəstə pis fikirlərdən yayındırılsa, hazırkı vəziyyətdən zövq ala bilər. Düşkün insan nə edəcəyini bilmir, özünü köməksiz və bacarıqsız hiss edir; depressiv insan məqsədini, motivasiyasını itirir və hətta düzgün istiqaməti seçsə də, məqsədə doğru hərəkət etmək həvəsi olmur From Massie MJ et al. The prevalence of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng olan xəstələrdə depressiyanın təyinində maneələr • Onkoloji tədbirlər, ilk növbədə, fiziki müalicəni və onun əkstəsirini, ikinci dərəcədə isə, ağrı və başqa simptomların korreksiyasını nəzərə alır. Emosional simptomlar nəzərdən qaçırılır, ya xərçəng diaqnozuna verdiyi reaksiya kimi qiymətləndirilir və hesaba alınmır • Pasientlər emosional şikayətlərə görə, həkimə müraciət etmirlər. Bunun əsas səbəbi, birinci növbədə, öz müalicə həkimini əsas müalicəvi istiqamətdən yayındırmaqdan və ya həkimin depressiyada olan xəstəyə qarşı ola biləcək neqativ münasibətdən qorxu From Passik SD, Lowery AE. Recognition and screening of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng olan xəstələrdə depressiya skrininq cədvəllərinin qiymətləndirilməsi Sualların Tədqiqat- İştirakçıların sayı ların sayı sayı 1 15 4,088 Ümumiləşdi 9 2 390 SQSV-18 18 4 EDMDC 20 EPDC Doğruluq Etibarlılığı Qərarı Orta Orta Babat Olunmayıb Yüksək - Naməlum 10,749 Olunub Yüksək Yüksək Good 4 1,002 Olunub Yüksək Yüksək Əla 10 4 470 Palliativ qayğı Yüksək Orta Yaxşı XHDC 14 41 10,203 Olunub Yüksək Orta Yaxşı ZÖQDC 20 6 1,459 Olunub Yüksək Orta Zəif BDSV 21 4 398 Olunub Yüksək Yüksək Əla ÜSSV-28 28 2 170 Olunub Yüksək Yüksək Əla Ölçü Distressin dərəcəsini ölçən PSSV-9 rIlməsi Olunub Data based on the meta-analysis by Vodermaier et al. (J. Natl. Cancer Inst. 2009;101:1464-1488). PSSV-9, Pasientlərin Sağlamlıq Sorğu Vərəqəsi-9 (PHQ-9); SQSV-18, Simptomların Qısa Sorğu Vərəqəsi – 18 (BSI-18); EDMDC, Epidemioloji Tədqiqatlar Mərkəzinin Depressiya Cədvəli (CES-D); EPDC, Edinburq Postnatal Depressiya Cədvəli (EPDS); XHDC, Xəstəxanada Həyacan və Depressiya Cədvəli (HADS); ZÖQDC Zanqın ÖzüÖzünü Qiymətləndirmə Depressiya Cədvəli (ZSDS); BDSV, Bekın Depressiya Sorğu Vərəqəsi (BDI); ÜSSV-28, Ümumi Sağlamlıq Sorğu Vərəqəsi – 28 (GHQ-28). From Passik SD, Lowery AE. Recognition and screening of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng xəstələrində emosional reaksiyalara təsir edən faktorlar Xərçəng xəstənin emosional cavabına 3 faktor təsir edir: a) diaqnoz (çağırış, yoxsa təhlükə), b) vəziyyətini idarə etmək qabiliyyəti (cüzi olması, ya tamamilə olmaması), c) proqnoz (müsbət ya mənfi) From Clarke DM. Psychological adaptation, demoralization and depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəngə uyğunlaşma üsulları Xəstəliyi qəbul etmə Kontrol Proqnoz Mübarizə aparmaq Çağırış kimi Bir az Yaxşı Uzaqlaşmaq ya inkar etmək Minimal təhlükə kimi Qeyri-münasib Yaxşı Fatalizm Cüzi təhlükə kimi Nəzarətsiz Naməlum Ümidsizlikköməksizlik Mühüm təhlükə ya itki kimi Nəzarətsiz Qaçılmaz neqativ Naməlum Naməlum Narahatlıq/təşviş Mühüm fikirləri təhlükə kimi According to Moorey and Grey (Psychological therapy for patients with cancer: a new approach. Washington: American Psychiatric Press, 1989). From Clarke DM. Psychological adaptation, demoralization and depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng xəstələrində sitokinlər və neyrodavranış simptomları • İltihab sitokinləri (TNF-alfa, IL-1 və IL-6) xərçəng xəstələrində, böyük depressiyanın simptomları ilə uyğun gələn, “xəstəlik davranışı” sindromu əmələ gətirir • Bu sindroma anhedoniya, koqnitiv pozuntular, həyacan/əsəbilik, psixomotor ləngimə, yorğunluq, anoreksiya, yuxu pozuntuları və ağrıya həssasslıq daxildir • Depressiv xərçəng xəstələrində sitokinlərin miqdarı artır. Bu isə öz növbədə “xəstəlik davranışı” sidromunun simptomlarının əmələ gəlməsinə səbəb olur From Musselman DL et al. Biology of depression and cytokines in cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Depressiya xərçəng xəstələrinin yaşama faizinə təsir edir • 5 il ərzində süd vəzisi xərçəngindən əziyyət çəkən qadınlar arasında aparılan tədqiqatın nəticələri təsdiq edir ki, ağır dərəcəli depressiyada olan qadınlarda yaşama ehtimalı aşağı enir (Watson et al., 1999) • 8 il davam edən və 10,000 iştirakçı daxil olan populyasiyaüzrə aparılan tədqiqat, depressiyasız xəstələr ilə müqayisədə depressiya ilə olan xəstələrin ölüm riskinin yüksəlməsini təsdiq edib (Onitilo et al., 2006). • Yuxarıda göstərilənlərin əsas səbəbi depressiv xəstələrin müalicə qaydalarına riayət etməməsidir (DiMatteo et al., 2000). From DiMatteo RM, Haskard-Zolnierek KB. Impact of depression on treatment adherence and survival from cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Depressiyanın xərçəngin müalicəsinə neqativ təsiri • Xəstənin xərçəng diaqnozu və müalicəsi barədə məlumatı tam başa düşə bilməməsi • Özü-özünə qayğı göstərməyə həvəsin enməsi; planlaşdırma problemləri • Müalicəyə pessimist münasibət və inamsızlıq • Sağlamlıq tədbirlərindən uzaqlaşma • Sosial izolyasiya • Sosial imkanlardan lazımi dərəcədə istifadə etməməsi • Müalicənin əks-təsirinə qarşı tolerantlığın enməsi From DiMatteo RM, Haskard-Zolnierek KB. Impact of depression on treatment adherence and survival from cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Depressiya xərçəng xəstələrində intihar riskini artırır • Ümumi populyasiya ilə müqayisədə xərçəng xəstələrində intihar riski 2 dəfə artır (Rockett et al., 2007). • Hər ikinci tamamlanmış intiharın səbəbi depressiya hesab olunur. Depressiyadan əziyyət çəkən xəstələrdə intihar riski 25 dəfə artır (Breitbart et al., 2006). • Xərçəng xəstələrində intiharın əlavə səbəbləri siyahısına - yaxın insanlar üçün yük olmak istəməməsi, müstəqilliyinin itirilməsi, öz ölümünü idarə edə bilməməsi, fiziki simptomlar, ümidsizlik, ictimai qayğının lazımi dərəcədə təşkil edilməməsi və gələcəkdən qorxu kimi əlamətlər daxildir (Hudson et al., 2006). From Breitbart W et al. Suicide and desire for hastened death in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng xəstələridə intihar riski faktorlarının qiymətləndirilməsi - I Öz reaksiyalarınıza fikir verin Sizə danışılan məsələlərə açıq olun İntihara meyillik yaradan yanaşı faktorları qiymətləndirin • • • • Sizin reaksiyalarınızın müzakirəyə nə cür təsir etməsinə agah olun Öz davranışınızı və cavablarınızı kontrol edin Pasiyentə öz pozitiv münasibətinizi nümayış etdirin Sizə nəzarət edən insanı tapın • • • • • • • • Pasiyenti narahat edən problemlərlə ehtiyatla maraqlanın Verbal və qeyri-verbal distress işarələrə fikir verin Pasienti öz hisslərini açıqlamağa həvəsləndirin Diqqətlə qulaq asın, pasiyentin sözünü kəsməyin Pasientin sözlərindən istifadə edərək, ölümə meyilini müzakirə edin Sakitliyə, kədərə və göz yaşına icazə verin Öz empatiyanızı verbal və qeyri-verbal tərzdə ifadə edin Xəstəliyə müxtəlif reaksiyaların olmasını etiraf edin • • • • • • • • • • • Psixiatrik anamnez Əvvəlki intihar cəhdləri Spirtli içkilərdən və/ya narkotik maddələrdən istifadə etməsi İctimai qayğının çatışmaması Özünü “yük” kimi hiss etməsi Ailədə münaqişələr Əlavə yardıma ehtiyacı Depressiya və təşviş/həyacan Həyatın mənasını və ləyaqətini itirməsi Koqnitiv pozuntular Fiziki simptomlar, xüsusilə ciddi ağrı Based on the National Breast Cancer Centre and National Cancer Control Initiative Clinical Practice Guidelines (2003) and Hudson et al. (Palliat. Med. 2006;200:703-710). From Breitbart W et al. Suicide and desire for hastened death in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng xəstələrində intihar riski faktorlarının qiymətləndirilməsi II Xüsusi problemlərə cavab vermək • • • • Xəstənin və ya onun ailəsinin həyacan və narahatlığını qəbul edin Dəyişdirə biləcəyiniz yanaşı faktorlara xüsusi diqqət yetirin Müdaxilə proqramları məsləhət görün Daha mürəkkəb məsələlərin öhdəsindən gəlmək üçün plan qurun Müzakirəni yekunlaşdırmaq • • • • • Ən vacib məsələləri yekunlaşdırın və bir də nəzərdən keçirin Pasiyentin ümidlərini aydınlaşdırın Suallar vermək üçün imkan yaradın Başqa insanlar ilə müzakirəni asanlaşdırmağa kömək edin Lazımi məsləhətlər verin Müzakirədən sonra • Baş verən müzakirəni xəstəlik tarixində təsvir edin • Müalicə komandasının üzvlərini məlumatlandırın Based on the National Breast Cancer Centre and National Cancer Control Initiative Clinical Practice Guidelines (2003) and Hudson et al. (Palliat. Med. 2006;200:703-710). From Breitbart W et al. Suicide and desire for hastened death in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Depressiyalı xərçəng xəstələrində aparılan koqnitiv terapiya - I Məntiqi səhvin növü Realistik cavab Bədbəxtçilik: “Xərçəng bir də qayıdacaq. Mənim vəziyyətim ümidsizdir. Mən geri çəkilməliyəm”. “Mənim həkimim mənə müsbət proqnoz verir. Mən xoşbəxtəm ki, mənim sağalmağa ümidim var”. Şişirtmə: “Bu kürək ağrısı əslində xərçəng ağrısıdır. Problemələrim yenidən başlayır”. “Mən bağda işləmişəm. Bu kürək ağrısı sabaha qədər çəkilməlidər. Davam edərsə, gələn həftə həkimim ilə əlaqə saxlayaram”. “Hər şey ya heç nə” düşünməsi: “Əgər mən sağala bilmərəmsə, nə isə etməyin mənası yoxdur”. “Mən tam sağala bilməyəcəm, lakin müalicəvi tədbirlərlə bir neçə il ərzində xərçəngi saxlaya bilərəm”. Selektiv filtrasiya: “Kimyəvi terapiyanın əks-təsiri məni bədbəxt edəcək”. “Kimyəvi terapiya xərçəngin qayıtma faizını azaldır. Əkstəsirlərinə dözməyə dəyər”. Pessimizm, gələcəkdən xəbərdarlıq : “Əminəm ki, saçlarım töküləcək və yoldaşım məni tərk edəcək”. “Yaxşı görünmək istəyirəm və buna görə də parik taxacam. Yoldaşım ilə bir yerdə yeni dəbli fasonları axtararıq”. From Kissane DW et al. Psychotherapy for depression in cancer and palliative care. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Depressiyalı xərçəng xəstələrində aparılan koqnitiv terapiya - II Məntiqi səhvin növü Realistik cavab “Etməliyəm, lazımdır, borcumdur” fellərdən istifadə etməsi: “Xərçəngdən əvvəl olduğu kimi, mən hər bir problemi özüm həll etməliyəm.” “Kimyəvi terapiyanın nəticəsində məndə yüngül anemiya və yorğunluq əmələ gəlib. Sadə məşqlər məni əzələ zəifliyindən qoruyar.” Özünə “ad” qoyma: “Mən yararsız, iradəsizəm.” “Doğrudan da, şualanma terapiyası iltihab proseslərini oyadır. Ağrıkəsici dərmanları qəbul etməliyəm. Yaxşı olacam.” Şəxsiyyətləndirmə: “Məndə xərçəng xəstəliyinin olması heç də təəccübli deyil. Bu mənim qünahımdır.” “Xərçəng DNT-nin təsadüfi dəyişikliklər nəticəsində yaranır. Bu hər bir ailədə baş verir. Xərçəngin stress ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, bu sadəcə köhnə mifdir.” Məntiqsiz təfəkkür: “Mən tezliklə özümü xoşbəxt hiss etməsəm, heç vaxt yaxşı olmayacam.” “Antidepressantların təsiri bir neçə gündən sonra başlayır. Mən dözümlü olmalıyam.” Emosional şərtləndirmə: “Kimyəvi terapiyadan sonra özümü qeyri-adekvat hiss edirəm. Yəqin ki, işimin öhdəsindən gələ bilməyəcəm.” “Ona görə işləyirəm ki, özümə hörmətim olsun. İş yoldaşlarım mənə dayaq olurlar.” From Kissane DW et al. Psychotherapy for depression in cancer and palliative care. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Ağır xərçəng xəstələrində olan depressiyanın CALM terapiyası- I Məqsəd Həkimin fəaliyyəti Nəticə Simptomları idarəetmək və qayğıkeşlər ilə əlaqə saxlamaq Tibbi qayğını göstərən insanlar ilə bir yerdə simptomları araşdırmaq və xəstəliyin müalicəsində və idarəetməsində dayaq olmaq Həkim xəstənin gələcəyini tarazlaşdırmağa çalışmalıdır və xəstənin başqa qayğıları ilə münasibətində vəkil kimi iştirak etməlidir Rejimə riayyət edilməsi; uyğunlaşdırılmış işin yaxşılaşması; qayğı xidmətlərinin koordinasiyasının yaxşılaşması; qayğı göstərməyinin əsas məqsədlərinin aydınlaşması Öz-özünə və yaxın insanlara qarşı münasibətin dəyişilməsi Ağırlaşan xəstəliyinin nəticəsində pasientin “MƏN”- obrazında, sosial və şəxsi münasibətində baş verə bilən zərərlərə ünvanlanmaq lazımdır Bir neçə ailə psixoterapevtik seansları keçirdin. Seanslar zamanı ailə münasibətlərinin dinamikasını araşdırın, ailədə müvazinətin pozulmasını bərpa etməyə kömək edin. Gələcəkdə baş verə bilən məsələlərə və problemlərə hazır olun Qayğının məqsədlərini daha yaxşı anlaması, konsensusa gəlməsi; ünsiyyətin yaranması, birləşmə və qarşılıqlı dayağın yaranması Modul From Kissane DW et al. Psychotherapy for depression in cancer and palliative care. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Ağır xərçəng xəstələrində olan depressiyanın CALM terapiyası- II Modul Həyatda “məna” və “məqsəd” anlayışlarının yaranması Gələcək, ümid və ölüm fikirləri Məqsəd Həkimin fəaliyyəti Nəticə Pasientin dinni fikirlərini və ya ağır və inkişaf edən xəstəliyin qarşısında “məna” və “məqsəd” anlayışlarını pasient innə cür başa düşməsini araşdırmaq Pasientə öz həyatının mənasını araşdırmaqda köməklik. Müəyyən adaptiv strateqiyalarını seçib, ilk baxışdan idarə oluna bilinməyən situasiyanın öhdəsindən gəlmək Öz məqsədlərini və əsas planlarını anlaması və yenidən qiymətləndirməsi; həyat təcrübəsinin sona gəlməsini qəbul etməsi İlk qorxuları və həyacanları araşdırmaq. Həyatının sona çatması və ölümə hazır olması barədə söhbət aparmaq Ölüm fikri ilə bağlı yaranan həyacanlarını tarazlaşdırmağa çalışın; gələcəkdən və planlaşdırmadan açıq ünsiyyət yaradın Münasib qayğı və ölüm – dirim məsələlərində balans və həmrəylik tapmaq From Kissane DW et al. Psychotherapy for depression in cancer and palliative care. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Sui-qəstə meyilli olan pasientlərdə krizis müdaxiləsi Ciddi suiqəst riski olan xəstə Ciddi suiqəst riski olmayan, sakit xəstə • Daimi müşahidə və vəziyyətinin qiymətləndirilməsi • Tüfəng və ya toksik maddələr kimi təhlükə daşayan əşyalar xəstənin otağından və ya mənzilindən kənar edilməlidir • Sui-qəst davranış riski barədə xəstənin ailə üzvlərinə xəbər verilməlidir • Pasient razılıq verməlidir ki, özünü gücü çatmayan kimi hiss edərsə, həkim ilə əlaqə saxlayacaq. Sui-qəst davranışın nümayış etdirmək əvəzinə, sui-qəst fikirlərini həkim ilə müzakirə edəcəyini söz verməlidir. • Tibbi personal pasientin palatasına xüsusi diqqət yetirməlidilər. Stasionar şəraitdə qalan xəstə Palatada autodestruktiv davranışı həyata keçirmək üçün istifadə oluna biləcək vasitələrin olub-olmamasını nəzarətdə saxlanmalıdır. • Sui-qəst fikirləri ifadə edən xəstəyə ilk dəqiqələrdən daimi müşahidə tədbirləri görmək zəruridir • İradi ya qeyri-iradi hospitalizasiya Ciddi sui-qəstə meyilli, ambulator müalicədə • Psixiatr bu işin təşkilində kömək edə bilər. Krizis vaxtı tibbi fəalliyyət olan pasientlər. Qeyd olunmalıdır ki, bu və onun əsaslandırılması qeyd olunmalıdır. pasientlərin sui-qəst fikirləri onların ağır səhhəti və/ya qəbul etdiyi müalicə ilə bağlı deyil. Adapted from Holland et al. (eds). Quick reference for oncology clinicians. Charlottsville: IPOS Press, 2006. From Breitbart W et al. Suicide and desire for hastened death in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Antidepressantlar və onların xərcəng xəstələrində istifadə olunması - I Təsir Qrup Trisikllik antidepressantlar (amitriptilin, imipramin, dezipramin, klomipramin) Əks təsir Müyəssər çatışmamazlıqlar 5-HT və NA qeri-sorulrma inhibisiyası Antimuskarin Əks-təsir Müyəssər üstünlüklər Ağrıkəsici effekt Qəbizlik, ağız quruluğu, sidik ifrazının ləngiməsi, yaddaşın disfunksiyası Xərçəng xəstələrdə istifadə Təhlükəli antimuskarin əks-təsirlərə görə xərçəng xəstələrdə adətən istifadə olunmur. Zəruridirsə ehtiyat ilə istifadə edin Yuxululuq Serotoninın selektiv qerisorulma inhibitorları (fluoksetin, fluvoksamin, paroksetin, sertralin, sitalopram, es-sitalopram Antihistamin Postural hipotenziya, ürəkbulanma, reflektor taxikardiya Anti alfa 1 Hipotenziya 5-HT reseptorlarda qerisoğurmanın inhibisiyası Seksual disfunksiya (5HT2A) Mədə-bağırsaq traktına təsir (ürəkbulanma, qusma, diareya) (5HT3) Yuxugətirici effekt Bəziləri o birlərinə nisbətən daha güclü sedativ effektə malikdirlər (sitalopram) Fluvoksamin istisna olmaqla müntəzəm istifadə olunur. Bəzi tədqiqatların nəticələrinə görə, paroksetin tamoksifen ilə mübadiləyə daxil olur From Grassi L et al. Pharmacotherapy of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Antidepressantlar və onların xərcəng xəstələrində istifadə olunması - II Qrup Təsir Noradrenalinin selektiv qeri- NA reseptorlarda qerisorulma inhibitorları sorulrma inhibisiyası (reboksetin) Cüzi antimuskarin Serotoninın və 5-HT və NA qeri-sorulrma noradrenalinin selektiv qeri- inhibisiyası sorulma inhibitorları (venlafaksin, desvenlafaksin, duloksetin, milnasipran) Dopaminin və Dopamin və NA qerinoradrenalinin selektiv qeri- sorulrma inhibisiyası sorulma inhibitorları (bupropion) Əks təsir Müyəssər çatışmamazlıqlar Qan təzyiqinin aşağı düşməsi, başgicəllənmə Əks-təsir Müyəssər üstünlüklər Xərçəng xəstələrində istifadə Enerjinin artması və koqnitiv funksiyalarının yaxşılaşması Gündəlik istifadə olunmur Hipertenziya riskinin artması Ağrıkəsici effekt Daha çox istifadə olunur Həyəcan Diqqət və konsentrasiya funksiyalarının yaxşılaşması Xroniki yorğunluq hiss edən xəstələrdə və ya ilk mərhələlərdə. Cəngolma riskini qiymətləndirin Ağız quruluğu, sidik ifrazının ləngiməsi Psixomotor oyanma Yorğunluq hissinin azalması From Grassi L et al. Pharmacotherapy of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Antidepressantlar və onların xərcəng xəstələrdə istifadə olunması - III Qrup Noradrenergik və spesifik serotoninergik antidepressantlar (mirtazapin) Təsir 5-HT və NA aktivliyini gücləndirir Antihistamin Serotoninın antaqonistləri və qeri sorulrma inhibitorları (trazodon, nefazodon) Əks təsir Müyəssər çatışmamazlıqlar İştahanın və çəkinin artması Yuxululuq 5-HT aktivliyini gücləndirir Psixostimulyatorlar Dopaminin aktivliyini artırır (dekstroamfetamin, metilfenidad, deksmetilfenidat, modafinil) Əks-təsir Müyəssər üstünlüklər Yuxululuq (insomniya hallarda yararlıdır) Yuxuya təsir Ağrıya təsir Qərarsızlıq, həyacan, Sürətli təsir insomniya, qorxulu yuxular, Ağrı hissiyatına təsir psixoz, anoreksiya Aritmiya, taxikardiya, hipertenziya Xərçəng xəstələrində istifadə Daha çox istifadə olunur Nadir hallarda baş verə biləcək neytropeniyanı nəzarət edin Keçmişdə işlədilmişdi. Nefazodon qara ciyərdə problem yarada bilər Son mərhələlərdə olan xəstələr üçün Tolerantlıq, asıllıq, ürəkkeçmə From Grassi L et al. Pharmacotherapy of depression in people with cancer. In: Depression and Cancer. Kissane D, Maj M, Sartorius N (eds). Chichester: Wiley, 2010. Xərçəng xəstələridə antidepressantlardan istifadə qaydalarının göstərişləri • Müalicəni aşağı dozalar ilə başlayın. Optimal dozanı müəyyənləşdirmək üçün bir müddət dozanı titrasiya edin (bununla lüzumsuz əks-təsirlərdən yayınacaqsız). • Pasienti müalicənin latent dövründən və mümkün olan əks-təsirlərindən xəbərdar edin və arxayınlaşdırın. Əks halda pasient müalicəni vaxtsız dayandaracaq. • Residivın baş verməsinin ehtimalını istisna etmək üçün müalicəni 4-6 ay ərzində davam edin. • Müntəzəm olaraq pasientin fiziki göstəriciləri və yanaşı gedən xərçəng əleyhinə dərmanlara nəzarət edin (steroidlər, antiemetiklər, antibiotiklər, antiestrogenlər və ximioterapiya maddələri). • Müalicəni dayandırmaq məqsədi ilə, ilk öncə dozanı bir neçə həftə müddətində 50%-ə kimi azaldın. Əks halda, xəstədə ləğvetmə sindromu əmələ gələ bilər. Ləğvetmə sindromu xəstə üçün çox məşəqqətlidir. Eyni zamanda xərçəng və ya depressiyanın residivı kimi yanlış təsurat yarada bilər. • Onkoloji xəstəxanalarda pasientlərin inandırılması və maarifləndirilməsi son dərəcə önəmlidir. From Grassi L et al. Pharmacotherapy of depression in people with cancer. In: Minnətdarlıq Bu sinopsis ÜPA-nın somatik xəstələrdə depressiyanın yayılması və proqnostik əhəmiyyəti barədə programının hissəsidir. Proqramı təşkil edilməsi üçün Lugli Təşkilatına, İtalyan Bioloji Psixiatriya Cəmiyyətininə, Eli-Lilly və Bristol-Myers Squibb-a minnətdarlıq bildirilir. ÜPA Dr. Andrea Fiorilloya, Naples, İtaliya bu sinopsisin hazırlamasında köməkliyi üçün və Gülay Məmmədzadəyə, Bakı, Azərbaycan bu sinopsisı Azərbaycan dilinə tərcümə etdiyi üçün öz xüsusi minnətdarlığını bildirir.