İSTANBUL ANADOLU YAKASI İLKÖĞRETİM OKULLARINDAKİ BİLGİSAYAR LABARATUARLARININ YERLEŞİM PLANLARI VE ERGONOMİK KRİTERLER AÇISINDAN İNCELENMESİ Cahit CENGİZHAN

Marmara Üniversitesi

  Türkiye'de, yaşları 6-14 arasında değişen 10 milyonu aşkın öğrenciye eğitim veren 35.168

ilköğretim okulu bulunmaktadır.

M.E.B. - Dünya Bankası'nın sağladığı kredi desteğiyle, ülke çapındaki 2.802

ilköğretim okuluna 3.188

adet bilgisayar odası kurulmuştur. 8 EKİM 2004 CUMA 2 [email protected]

  Hedef, 11.000

ilköğretim okuluna en az bir bilgisayar odası kurulmasıdır.

2005’e kadar 6.800

5.100

amaçlanmaktadır. ilköğretim okuluna adet bilgisayar odasının kurulması İlköğretim Toplam ADSL Internet Erişimi 1. Aşama 1. Faz 1. Aşama 2. Faz 1059 1572 1670 3297 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

3

 Öğretme ortamlarına teknolojinin girmesiyle birlikte daha da karmaşıklaşacak ortamların, bazı kriterler göz önüne alınarak düzenlenmesi hem eğitim öğretimden alınan verimi arttıracak hem de amaçlanan hedeflere ulaşmada kolaylık sağlayacaktır. 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

4

 Bilgisayar destekli bir öğretimin veya bilgisayar okur yazarlığının etkin bir şekilde yaygınlaştırılarak kullanıma sunulması, öncelikle bilgisayar laboratuar /odalarının ergonomik koşullar dikkate alınarak düzenlenmesi ile mümkün olacaktır. 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

5

Mekan Performans Öğeleri (Demirkan, 1995, s420) Mekan Performans Öğeleri

Teknik

 Aydınlatma  Akustik  Sağlık  Dayanıklılık   Strüktüel bütünlük Yangın Güvenlik 8 EKİM 2004 CUMA

İşlevsel

 Etkinlik  Verimlilik  İş akışı  Organizasyon [email protected]

Davranışsal

 Mahremiyet  Alansallık  Sosyal etkileşim  Yoğunluk 6

Genel olarak eğitim ortamlarının düzenlenmesine ilişkin teknik kurallar;

    Boyut ve hacimler, Çalışma masası, Oturma yeri, Aydınlatma,    Renklendirme, İklimlendirme, Gürültü şeklinde sınıflandırılabilir.

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

7

Boyut ve Hacim

24 kişilik grupları için sınıf alan ölçüleri  Alan: öğrenci başına 2 m 2    Hava hacmi: öğrenci başına 4 m 3 Derslik yüksekliği: 3-3,60m Derslik uzunluğu: 9m  Pencere yüzeyi taban alanı: 1/5 olarak belirlenmiştir. (Akgül ve Yıldırım, 1995,s431) 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

8

Yerleşim

 Öğretmen     Klasik Yerleşim 8 EKİM 2004 CUMA  Öğretmen           U Sırlı Yerleşim  Öğretmen                         Çokgen Küme Yerleşimi 9 [email protected]

Çalışma Masası ve Sandalye

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

10

ilkokullarda sıra tasarım ölçüleri Sıra Üstü Oturak Ölçüleri Sıra Arkalığı Uzunluğu 100 cm Genişliği 36 cm Yüksekliği 60 cm

8 EKİM 2004 CUMA

100 cm 32 cm 35 cm

[email protected]

100 cm 15 cm 60 cm

Aydınlatma

     Eğitim ortamlarında aydınlatma şiddeti 300-500 lüks olarak kabul edilmektedir. Aydınlatma şiddetinin üst sınırını belirleyen büyüklük ekranın (özellikleri) kendisidir. Ekran başı çalışma ortamının aşırı aydınlatılması ekranda görsel algılamayı zorlaştırır. Alt sınır ise görme keskinliğine bağlıdır.

Pencereden gelen ışık jaluzi, perde vb. engellenmeli, yapay aydınlatma yapılmalıdır. 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

12

Renklendirme

  Eğitim ortamları için genellikle açık renk tonları tercih edilmelidir. Beyaz, şampanya, vb açık renkler yanında pastel tonlardaki renkler de tercih edilebilir. Ancak yapılan araştırmalarda ve gözlemlerimizde okullarımızda kirlenmeyi azaltmak üzere, yerden 80-120cm arasında koyu bir renkle boyanmakta, bunun üstü açık renk boyanmaktadır. 8 EKİM 2004 CUMA 13 [email protected]

İklimlendireme

   Eğitim ortamlarında ısı ve nem performansını etkilemektedir. çalışma Laboratuar ortamında önerilen • sıcaklık: 19,4-22,8 o C , • bağıl nem: %30-%70 , • hava hareketi: 150-510 mm/sn arasında olmalıdır. (Akgül ve Yıldırım, 1995, s 431).

Laboratuar, derse ara verildiğinde havalandırılmalı, öğrencilerin bol oksijenli ortamda çalışmaları sağlanmalıdır. 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

14

Gürültü

   Eğitim ortamının fazla gürültülü olması öğretmen ve öğrenciler arasındaki iletişim süreçlerini olumsuz etkileyecektir. Eğitim ortamları için önerilen gürültü düzeyi 30dB ile sınırlandırılmıştır. Gürültü kaynakları dışarıda ise kapı, pencere, duvar yalıtımı yapılarak, içeride ise cihaz ve araçlara (soğutucu fanlar, regülatör, klima vb.) gerekli bakımlar yapılarak azaltılmalıdır. 8 EKİM 2004 CUMA 15 [email protected]

Güvenlik

   Eğitim ortamlarında öğrencilerin bir kaza yada yaralanmaya maruz kalmaması için güvenlik tedbirleri de alınmalıdır.

Fizik, kimya laboratuarlarında olduğu gibi bilgisayar laboratuarlarında da bu güvenlik kuralları öncelikle anlatılmalı ve uyarıcı levha ve işaretler ile belirtilmelidir.

Uyarı levhaları ile fişlerin çekilmemesi, prizlere yabancı madde sokulmaması, ekran ve klavye üzerine sıvı dökülmemesi, vb uyarı işaretleri ile laboratuar kullanım kurallarının yazılı olduğu bir panonun bulunması da faydalı olacaktır. 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

16

Amaç

  Eğitim ortamlarında ergonomik düzenlemeler yapılması, ortamlarının kalitesini, dolayısı ile verimi arttıracak, öğretmen ve öğrencilerin “insancıllaştırılmış” bir ortamda öğrenme yaşantıları geçirmelerini ve kalıcı öğrenmelerden, deneyim kazanmalarını kolaylaştıracaktır.

Okullarımızda kurulacak, bilgisayar laboratuarlarının yukarıda da kısaca bahsedilen bu faktörlere göre düzenlenmesi, kurulu bulunanların ise gözden geçirilmesi ile olumlu çalışma koşulları sağlanacaktır.

8 EKİM 2004 CUMA 17 [email protected]

Amaç

  1.

2.

3.

4.

Bu temel düşünce ile bilgisayar laboratuarlarının ergonomik kurallara uygunluk açısında incelenmesi bu çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır. Bu amaçla araştırma aşağıdaki sorulara yanıt aramaktadır. Oturma düzeni ve yerleşim planı ergonomik faktörler göz önüne alınarak düzenlenmiş midir? Aydınlatma ve pencere düzenlemesi ergonomik kurallara uygun mudur?

Çalışma masaları ve oturma yerleri ergonomik kriterlerle uygunluk göstermekte midir?

Güvenlik önlemleri belirlenmiş, uyarı işaret ve levhaları bulunmakta mıdır? 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

18

Yöntem

Araştırmada İstanbul ili Kadıköy, Üsküdar ve Ümraniye ilçelerinde, bilgisayar laboratuarı bulunan, 10’u (%42’si) özel, 14’ü (%58’i) devlet, 24 ilköğretim okulundaki 33 bilgisayar laboratuarı incelenmiştir.

Özel Devlet

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

19

Bulgular ve Yorum

Oturma Düzeni ve Yerleşim

  

Araştırmaya katılan okullarda bulunan lâboratuarların oturma düzenleri genellikle sıralı düzendedir.

Sınıf mevcutlarının fazla olması klasik yerleşimi arttırmaktadır.

Görüşmeler sonucunda; laboratuar düzenleme kararları idareciler , teknik servis ve en son olarak da öğretmenler elemanları tarafından verildiği belirlenmiştir.

Oturma Düzeni

Klasik Sıralı U Düzeni İkili Sıralı Çokgen

Toplam Sayısı

13 11 8 1 33 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

Yüzde (%)

39,4 33,3 24,2 3 100 20

Bulgular ve Yorum

Aydınlatma

  Araştırmaya katılan okulların laboratuarları büyük oranda 30 (%90,9) florasan lamba ile aydınlatılmaktadır. Güneş ışığına en yakın ışığı sağlayan bu lambaların seçimi yerindedir. Ancak bu lambalar armatürsüz kullanılmışlardır.

8 EKİM 2004 CUMA

Aydınla tma

Florasan Spot

Toplam

[email protected]

Sayısı

30 3 33

Yüzde (%)

90,9 9,1 100 21

Bulgular ve Yorum

Pencerelerde Koruyucu Perde - Anahtar

 Araştırma kapsamında incelenen okul laboratuarların çoğunda olumlu bir durum olarak, pencereden gelen ışık perde, jaluzi v.b. araçlarla azaltılmış ve doğrudan ortama girmesi engellenmiş olduğu görülmüştür.

Perde var mı?

Evet Hayır

Toplam Anahtar ayrı mı?

Evet Hayır

Toplam

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

Sayısı

25 8 33

Sayısı

12 21 33

Yüzde (%)

75,8 24,2 100

Yüzde (%)

36,4 63,6 100 22

Bulgular ve Yorum

Oturma Yeri Özellikleri Oturma Yeri Özellikleri Evet Hayır Sayısı Yüzde (%) Sayısı Yüzde (%)

Ayarlanır oturma yeri Sırt dayama yeri Kol dayama yeri 23 18 4 69,7 54,5 12,1 10 15 29 30,3 45,5 87,9   Çalışma masaların sağlam, titreşim ve sallanmaya dayanıklı oldukları, üst yüzey ölçülerinin ve altında yeterli bacak boşluğu bulunduğu gözlenmiştir.

Öğrencilerin ders süresi boyunca, sırt ve kol dayanakları olmayan taburelerde oturmak zorunda olmaları, ileriki yaşlarda ortaya çıkacak oturma bozukluklarına neden olabileceği düşünülmelidir. 23

Bulgular ve Yorum

Güvenlik



Güvenlik önlemleri

Elektrik tesisatı açık mı?

Sigortalara erişim var mı?

Koruyucu filtre var mı?

Evet Sayısı Yüzde (%)

2 3 0 6,1 9,1 0

Sayısı Hayır Yüzde (%)

31 30 33 93,9 90,9 100 Okullar elektrik tesisatları büyük çoğunlukla öğrencilerin erişemeyeceği şekilde kanal veya boru içinden yapıldığı görülmektedir.  Kullanım talimatları ve uyarı levhalarının çoğunlukla bulunmadığı, hatırlatıcı bilgilerin asıldığı gözlenmiştir. 8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

24

Sonuç ve Öneriler

    Bilgisayar laboratuarlarında öğretmen kontrolünü sağlamak üzere U düzen tercih edilebilir. Düzenleme amaca ve yaş grubuna uygun yapılmalıdır. Aydınlatma güneş ışığına en yakın ışık sağlayan lambalar ile armatürler kullanılarak yapılmalı, ışıma ve keskin gölgeler önlenmelidir. Pencereler den gelen fazla ışık koruyucular (perde, jaluzi vb.) ile engellenmelidir.

Pencere tarafı ayrı bir anahtar ile çalışmalıdır.

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

25

Sonuç ve Öneriler

  Çalışma masaların sağlam, titreşim ve sallanmaya dayanıklı oldukları görülmüştür. Çalışma ortamı olarak masalarda, üst yüzey ölçülerinin ekran, klavye, fare vb. için yeterli olduğu, alt kısımda ise yeterli bacak boşluğu bulunduğu gözlenmiştir. ideal olarak belirlenmiş çalışma yeri ölçüleri, 9-10 yaş öğrencileri için 10-20 cm yüksekliği konarak ayarlanabilir.

yaklaşık 10 cm kısaltılarak kullanılabilir. Ayak dayama yerleri ise tahta bloklar yada ızgara destekler 8 EKİM 2004 CUMA 26 [email protected]

Sonuç ve Öneriler

 Oturma yerleri incelendiğinde, yükseklik ayarının genelde bulunduğu, ancak sırt ve kol desteklerinin bulunmadığı görülmüştür.  Oturma yerlerinin yükseklik ayarları yapılabilmeli, sırt ve kollar için dayama destekleri bulunmalıdır.  Laboratuar duvarları açık renk yada pastel tonlarda boyanmalı, renkler ışığı yansıtmayacak şekilde mat, göz almayacak tonlardan seçilmelidir. 8 EKİM 2004 CUMA 27 [email protected]

Sonuç ve Öneriler

 Bilgisayar laboratuarlar ders arasında mutlaka havalandırılmalıdır.  İmkanlar ölçüsünde ortam ısı ve nem oranları sabit tutulmalı, klima cihazları kullanılmalıdır.  30dB’den daha fazla gürültü oluşturan kaynaklar belirlenerek azaltıcı tedbirler alınmalıdır.

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

28

Sonuç ve Öneriler

 Elektrik tesisatı ve sigortalar, açıkta bırakılmamalı, panel, tablo, kanal, boru vb. korumaya alınmalıdır.  Gerekli uyarı işaretleri priz, kanal ve panolar üzerine konarak hayati tehlike bulunduğu belirtilmelidir.

 Araçlar için anlaşılır kullanım talimatları hazırlanmalı, uyarı levhaları ile birlikte uygun yerlere asılmalıdır.

8 EKİM 2004 CUMA [email protected]

29

Soru ve Öneriler

İlginiz için teşekkür ederim.

8 EKİM 2004 CUMA Soru ve önerilerinizi [email protected]

adresine iletebilirsiniz.

[email protected]

Cahit CENGİZHAN 30