Transcript CONTEXTUELE THEORIE

CONTEXTUELE THEORIE
IVAN BOSZORMENYI-NAGY
(1920 – 2006)
PROGRAMMA


De eerste twee lessen ligt het accent op
het theoretische begrippen kader en op
de interventies vanuit de theorie.
In de volgende vier lessen staat het
practicum centraal; Het maken van een
genogram van het eigen gezin van
herkomst.
Doel in relatie tot de minor

Deze module biedt een kennismaking met het
contextuele gedachtegoed. Het biedt een
breder perspectief van waaruit je problemen
kunt plaatsen (diagnosticeren) en het biedt
handvatten om vastgelopen situaties en
relaties weer vlot te trekken. Het is een
benaderingswijze die vooral ook voor
mensen, werkzaam binnen het gedwongen
kader van grote waarde kan zijn.
DOELEN




Dit programma biedt een kennismaking met het contextuele
gedachtegoed. Het biedt je een breder perspectief van waaruit
je problemen kunt plaatsen (diagnosticeren) en het biedt
handvatten om vastgelopen situaties en relaties weer vlot te
trekken.
Het leert je de natuurlijke, existentiële verbondenheid van
jeugdigen met hun ouders te herstellen en/of in stand te
houden, ook in situaties waar die relatie ernstig verstoord is.
Het leert om aan de hand van de contextuele kernbegrippen
richtlijnen voor de hulpverlening te ontwikkelen
Je leert je eigen familiegeschiedenis te analyseren aan de hand
van het begrippenkader van de contextuele benadering.
VERSCHILLENDE MENSVISIES
De Rationele Emotieve Therapie – richt zich bijvoorbeeld met
name op het denken van de mens omdat de RET van de
vooronderstelling uitgaat dat de mens in de problemen komt als
gevolg van een ‘verkeerd’ denken.

De Systeemtheorie – richt zich op de interacties die binnen het
systeem plaatsvinden omdat deze ervan uitgaat dat vanwege een
onbalans of verkeerde interactiepatronen binnen het systeem het
individu in de problemen komt.
•
* De contextuele theorie heeft een zekere relatie met de
systeemtheorie en wordt daarom ook wel tot een vorm van
systeemtheorie gerekend. Het is echter meer dan een methode van
werken het wil een gedachtegoed zijn wat overstijgend werkt ten
opzichte van de individuele-of het systeemgericht
•
Verschillende mensvisies
•
•
•
De contextuele theorie ziet de mens vanuit de context van
de verschillende generaties. Daarom wordt er wel
gesproken van íntergenerationele- of transgenerationele
benadering.
Nagy heeft namelijk (het zeer oude principe) ontdekt dat
door geven en zorg dragen voor de ander (m.n. voor
ouders en kinderen) de mens vertrouwen, erkenning en
daarmee existentiële vrijheid verwerft.
Dit principe vinden we terug in de wijze waarop zaken als
loyaliteit, rechtvaardigheid, betrouwbaarheid en meerzijdig
gericht partijdigheid worden aangewend binnen de
hulpverlening.
VISIE - NAGY
“Wanneer men alleen is op een onbewoond eiland, dan
kan men met niemand een relatie aangaan. Men weet
niet of men een aardig persoon is of juist vervelend. Er
is niemand om gedrag aan te toetsen en daardoor
duidelijkheid te krijgen over de relationele kant van de
persoonlijkheid. Zodra er iemand op het eiland
aanspoelt, is de relationele ethiek van kracht. De een
kan de ander helpen of kwetsen, men kan met elkaar
een balans van geven en ontvangen opbouwen of men
kan elkaar uitbuiten en leegzuigen”. Nagy 1996
CONTEXT - ETHIEK
CONTEXT - Het woord context (=verband) verwijst naar
de dynamische verbondenheid van de mens in zijn
netwerk met zijn betekenisvolle relaties over o.a. de
verschillende relaties heen.
ETHIEK – Hiermee wordt verwezen naar de
diepmenselijke waarde en nood aan rechtvaardigheid en
billijkheid in relaties. Wat hij met ethiek niet bedoelt is
dat men oordelen uitspreekt over wat wel goed of niet
goed is in menselijke relaties. Het oordeel over wat wel
of niet goed is bij de mensen die zich tot elkaar
verhouden ligt bij henzelf.
VERTICALE/HORIZONTALE
RELATIES
Verticale relaties;
Ouders en kinderen zijn verbonden door verticale
loyaliteit. Deze is asymmetrisch; het kind is in eerste
instantie gerechtigd meer te ontvangen dan te geven in
die balans en de ouder heeft in die balans meer
verantwoordelijkheid voor het kind dan andersom.
Horizontale relaties;
Horizontale loyaliteit ontwikkelt zich in gekozen relaties
(partners, vrienden, collega’s enz.) en is in principe
symmetrisch en wederkerig; beide partijen dragen
evenveel verantwoordelijkheid voor de rechtvaardigheid
van de balans.

GEZIN VAN HERKOMST
Voor werkers is het van groot belang om de eigen
geschiedenis goed in te schatten. Dit omdat cliënten,
die leunen op destructief recht, van hun verlangen dat
ze voldoende in voeling zijn met de “rechtvaardigheid
van de menselijk orde”, wat iets anders is dan het eigen
normen- en waardestelsel. Tevens leren werkers de
contextuele thema’s van binnenuit kennen en
herkennen. Het kennen van het eigen destructieve recht
is van groot belang om schade aan cliënten te
vermijden.
GENOGRAM
In de contextuele praktijk wordt frequent gebruik gemaakt
van een genogram, een getekende stamboom met
minstens drie generaties. Het gebruik alleen is niet direct
contextueel. Het gaat er bij het genogram om dat de
hulpverlener in gesprek met de cliënt een contextuele
analyse maakt waarbij hij het destructief en constructief
recht, de hulpbronnen en breuken inventariseert en een
analyse maakt van de dynamiek van de loyaliteiten. Een
genogram maken heeft vaak het effect dat de cliënt meer
ervaart dat hij of zij bij een groter verband behoort. Ook
delegaten en legaten worden gemakkelijker zichtbaar en
zo verwoord. Genogrammen laten hiaten in de
geschiedenis aan het licht komen en het navragen
daarnaar wordt meer voor de hand liggend.
’30 - ’96
‘46- ‘96
’50-‘96
Grootmoeder
’55
Grootvader
’50- ‘80
Rut
’75
A
’77
Alga, ’04
S
‘80
Jozef, ’05- ’05
Oscar
‘72
Shira, ’08-‘08
R
M
O
DE VIER DIMENSIES
•
•
•
De eerste dimensie;gaat over de feiten, objectief
verzamelen zoals erfelijkheid, lichamelijke
eigenschappen, handicap, leerstoornissen,
gebeurtenissen in een mensenleven, zoals
echtscheiding, overlijden, werkeloosheid, ongelukken,
adoptie enz.
De tweede dimensie;gaat over wat de psychologische
betekenis is van het bovenstaande, is subjectief,
verwerking van ervaringen en innerlijke motieven.
De derde dimensie; gaat o.a. over gezins/groeps
processen, zoals macht, hiërarchie, conflictoplossing,
manipulatie, structuren, verhoudingen,
communicatiepatronen en interacties
DE VIER DIMENSIES
•
•
De vierde dimensie is die van de relationele ethiek.
Dit is de hoeksteen van deze therapie waarin de
balans van geven en ontvangen, loyaliteiten,
rechtvaardigheid, betrouwbaarheid, natuurrecht,
verworven recht enz. centraal staat. Uiteindelijk
raken mensen ten diepste bewogen door recht en
rechtvaardigheid.
De eerste drie dimensies zijn onontbeerlijk om
mensen beter te begrijpen, de vierde dimensie is
nodig om hen aan te zetten tot verandering. De
vierde dimensie overkoepelt, als ware het een
paraplu, de overige dimensies.
VOORBEELD
Een kind wat niet aan de verwachtingen van zijn
ouders kan voldoen zal zich schuldig voelen. Dit kan in
het dagelijks leven leiden tot geïnternaliseerde schuld,
het naar binnen toe gekeerde kind, hulpeloos en
faalangstig of geëxternaliseerde schuld, het kind dat
zichzelf overschreeuwt. Werken vanuit de kennis van
de pathologie (eerste dimensie) geeft erkenning
(vierde dimensie) en zicht op de gevolgen en de
betekenis van schuldgevoelens.
Door deze te benoemen en te bespreken worden
schuldgevoelens uit de sfeer van de emotionele
beladenheid weggenomen waardoor ze verminderen.
PASSEND GEVEN
In relaties is er steeds sprake van geven en
ontvangen. Dit geven en nemen dient met
elkaar in balans te zijn in die zin dat rekening
wordt gehouden met eigen belangen en die van
de ander. Dan spreekt met over ‘passend
geven’. Het kind moet steeds de mogelijkheid
krijgen om te geven. Dit geven mag echter niet
tekortdoen aan de eigen belangen in het leven.
Te veel geven leidt vaak tot een onvermogen
om te ontvangen.
LOYALITEIT
Verticale loyaliteit - In de contextuele theorie is het van groot belang de
essentie van het gebruik van loyaliteit te onderkennen. In de theorie gaat
het niet om het psychologische begrip, van zich loyaal voelen en zich
loyaal weten naar bijvoorbeeld godsdienst of lands- en groepsbelang maar
om een ‘zijnsloyaliteit’ om het loyaal zijn een hele diepe aanduiding over
familierelaties en generaties. Deze zijnsloyaliteit gaat terug tot de
oorsprong van existentiële, asymmetrische ouder-kind relaties. Door de
geboorte is ieder mens in een niet te ontkennen onomkeerbare verhouding
met zijn ouders gekomen. Een breuk in de verticale relatie tussen ouders
en kind, zal een ernstige weerslag hebben op het individu en nieuwe
relaties.
Horizontale loyaliteit – Dit speelt bij relaties waarop betrokkenen op voet
van gelijkheid staan, waarbij wederzijdse verplichtingen en rechten
ontstaan.
LOYALITEITEN
Gespleten loyaliteit – Een kind wil loyaal blijven aan beide
ouders. Als dit onmogelijk wordt gemaakt en het kind wordt
gedwongen tot het maken van keuzes dan zal er letterlijk bij
het kind een schering c.q. gespletenheid optreden. Het
gevolg is dat het kind uit balans raakt en het
basisvertrouwen wordt verstoord.
 Onzichtbare loyaliteit – Dit betekent dat zich aan de
buitenkant een onzichtbare of indirecte loyaliteit manifesteert
die zich uit in de vorm van onverschilligheid,
vermijdingsgedrag of besluiteloosheid ten opzichte van het
object, dus persoon, van loyaliteit. Deze negatieve opstelling
werkt door bij het aangaan van nieuwe relaties.

PARENTIFICATIE
In de systeemtheorie wordt parentificatie
gezien als gedrag van kinderen waarbij zij de
verantwoordelijkheden van (één van) de ouders
overnemen omdat die niet adequaat
functioneert. Nagy ziet in parentificatie het
natuurlijk vermogen van het kind om te geven,
en als dat erkend wordt ontwikkelt het kind het
vermogen om verantwoordelijkheid op zich te
nemen en ontstaat er zelfwaarde. Het is het
teveel geven of het niet erkennen van het
geven wat leidt tot destructieve parentificatie
LEGAAT/DELEGAAT
Legaat is dat deel van het erfgoed dat men verdienstelijk kan
maken voor zichzelf en het nageslacht. Hier gaat het om de
belangen van de toekomstige generatie die behartigd worden. Dit
Legaat kan men uit de geschiedenis meekrijgen of ondanks de
geschiedenis creëren.
 Delegaat is dat deel van het immateriële erfgoed waarin de
ouders (of de voorouders) hun verwachtingen, vaak te goeder
trouw, aan het kind opleggen. De belangen van het kind en zijn
toekomst worden hiermee onvoldoende behartigd, dikwijls zelfs
beschadigd. Vaak speelt hierin datgene wat de ouders zelf zijn
tekort gekomen in hun geschiedenis als een belangrijke drijfveer.
Delegaten kunnen leiden tot ernstige parentificatie.anders gezegd
ouders lenigen hun psychologische noden.

VERDELEND EN VERGELDEND
ONRECHT
In de feiten besloten zit vaak al veel onrecht. Nagy
maakt onderscheidt tussen twee soorten onrecht;
Verdelend onrecht wordt door het leven uitgedeeld.
Het lot, het leven heeft je immers niet goed bedeeld. Er
is niemand verantwoordelijk voor maar het kan wel, en
dat is dan ten onrechte, op derden verhaald worden.

Vergeldend onrecht wordt door mensen elkaar
aangedaan en komt hierdoor ook in de balans van
geven en ontvangen tussen mensen te liggen. Veelal is
hier sprake van relationele schuld. Relationele
rechtvaardigheid is geworteld in vertrouwen en wordt
vrijgemaakt, hersteld, door de waarheid te benoemen.

SCHULD/SCHULDGEVOEL
Schuld;Er is een kant aan schuld wat een hulpbron is;
dat schuld de noodzakelijke functie vervult een persoon
er toe te brengen om relationele gebeurtenissen te
ordenen. Door de dialoog wordt schuld verlicht wat de
uitkomst ook is van de dialoog.
Schuldgevoel, ligt in de persoon zelf. Kenmerkend is
dat men veelal niet in staat is verbintenissen met
anderen aan te gaan.
Er is een pathologische kant aan schuld en
schuldgevoel; dat schuld mensen isoleert, afzondert,
dus naar binnenkeert.

DESTRUCTIEF RECHT
“Destructief recht leidt er toe dat mensen een ander niet kunnen
geven, geen zorg kunnen dragen voor een ander of
verantwoordelijk kunnen zijn. Zij hebben bovendien niet in de
gaten dat ze ongevoelig zijn voor berouw of schuldgevoel over wat
zij anderen hebben aangedaan”. Nagy 1990
“Indien men vaart op de koers van vergelding, creëert men zelf
nieuw onrecht. Destructie ten opzichte van anderen en destructie
ten opzichte van zichzelf gaan gewoonlijk hand in hand. Het is
alsof men voortdurend bevestigd moet zien dat de wereld
onbetrouwbaar is, dat men uitgebuit wordt, en zo komt men ertoe
daar zelf een aandeel te leveren”. Eerenbeemt 1998
DESTRUCTIEF RECHT
Onder het begrip destructief gerechtigde aanspraak
wordt verstaan; Daar waar iemand onrecht wordt
aangedaan, waar iemand niet ontvangt waar hij
redelijkerwijs recht op heeft, of waar iemand niet in
staat gesteld werd om te geven of teveel gaf zonder
daar iets voor terug te ontvangen, ontstaat destructief
gerechtigde aanspraak. Dit houdt in dat er alsnog recht
blijft bestaan om te ontvangen wat niet gegeven is. Men
claimt, veelal onschuldig en onwetend, het achterstallig
recht. Dit gemis c.q. onrecht wordt op derden, partners,
kinderen of de onschuldige anonieme samenleving
verhaald. Het verhindert tevens de persoon in hoge
mate te zien welk onrecht hij een ander aandoet.
ROULERENDE REKENING
Waar mensen in hun geschiedenis tekort gekomen zijn, of
waar hen onrecht is aangedaan, verwerven zij destructief
recht. Zij blijven ethische gerechtigd om te ontvangen wat
ze gemist hebben of om in het aangedane onrecht
onderkend te worden. Indien er onvoldoende hulpbronnen
aanwezig zijn, neigen mensen ertoe dit destructief recht
om te zetten in destructieve actie naar onschuldige
derden, waardoor ze nieuw onrecht veroorzaken. Dat
noemen we de roulerende rekening. Kinderen zijn bij
uitstek geschikt om een roulerende rekening te vereffenen
vanwege hun verregaande bereidheid om in de relatie met
de ouder te investeren.
CONSTRUCTIEF RECHT
Onder dit begrip wordt verstaan; “Door zorg te geven
aan anderen verdienen we het recht op zorg van
anderen voor ons zelf. Als wat iemand echt geeft,
ontvangen en gezien wordt, neemt zijn vertrouwen in
zichzelf en de ander toe. Hierdoor groeit het
vertrouwen van de persoon in zichzelf en in de ander
(zelfvalidatie).
Dan pas durft hij voor zichzelf op te komen en
grenzen te stellen aan anderen (zelfafbakening).
Kunnen geven maar ook nee kunnen zeggen aan
anderen maakt mensen vrij in hun relaties.
VOORWAARDEN
•
•
•
•
•
•
In staat zijn om de mens achter de destructieve
daden zien en daardoor voorwaardelijke
empatisch te zijn
Zoeken naar de inzet en goede intenties van allen
Krediet en vertrouwen kunnen geven aan alle
betrokkenen al of niet aanwezig
Bevorderen dat mensen onderling krediet gaan
geven
Gericht zijn op hulpbronnen
Goede timing
MEER(VEEL)ZIJDIGE
PARTIJDIGHEID
Is de grondhouding van de contextueel werker.
D.w.z. als werker bewaar je afstand en
tegelijkertijd toon je betrokkenheid bij alle aanen afwezigen. De bedoeling van deze houding is
om een echte dialoog op te roepen tussen
gezinsleden, betreffende ieders eigen unieke
belangen en positie. Tevens creëer je hiermee
vertrouwen binnen de hulpverlening.
VOORWAARDEN
•
•
•
•
•
•
In staat zijn om de mens achter de destructieve
daden zien en daardoor voorwaardelijke
empatisch te zijn
Zoeken naar de inzet en goede intenties van allen
Krediet en vertrouwen kunnen geven aan alle
betrokkenen al of niet aanwezig
Bevorderen dat mensen onderling krediet gaan
geven
Gericht zijn op hulpbronnen
Goede timing
ERKENNING
Erkennen is fundamenteel anders dan waarderen,
complimenteren of positief heretiketteren, al
kunnen deze wel erkennende elementen
bevatten. Bij erkennen gaat het om twee
belangrijke elementen; het erkennen van de
verdiensten van de ander (het geven) en verder
het erkennen van het onrecht dat de ander is
aangedaan. Wie zich als persoon erkend ziet,
groeit in zelfwaardering en zelfafbakening.
Erkenning geven voor het onrecht dat mensen is
overkomen moet niet verward worden met
iemand ‘groot gelijk’ geven.
HULPBRONNEN
Het opsporen en benutten van hulpbronnen is
een belangrijke taak van de hulpverlener in
het werken met cliënten. Men moet
voortdurend alert over de mogelijke
hulpbronnen binnen de context van de cliënt
waaruit resterend vertrouwen geput kan
worden. Achter breuken kunnen onvermoede
vaak de meest wezenlijke bronnen liggen.
Ook de hulpverlener is een, weliswaar
tijdelijke, hulpbron.
ONTSCHULDIGEN
Ouders kunnen hun kinderen groot onrecht aandoen.
Dit geeft destructief recht, waarop geleund kan worden
in de vorm van o.a. onrecht naar anderen. Door het
leren kennen van de omstandigheden waaronder de
ouders, met hun geschiedenis en onrecht, gehandeld
hebben en het weten van hun intenties, wordt de
schuld minder aangerekend. Daardoor wordt het
oordeel milder. Het in gesprek gaan met deze ouders
kan hierbij een belangrijke tussenstap zijn.
Ontschuldigen van ouders heeft als doel het stoppen
van een roulerende rekening en het opbouwen van
constructief recht.
MORATORIUM

Hoewel de theorie uitgaat van actie
door de cliënt in zijn context, is het
soms niet mogelijk om een bepaalde
actie te bewerkstelligen. Deze wordt
dan uitgesteld en ondertussen wordt er
gewerkt aan het scheppen van de
noodzakelijke voorwaarden.
VERBINDEND WERKEN IN DE
PRAKTIJK
Contextuele hulpverlening heeft tot doel beweging te
brengen in de balans van geven en ontvangen tussen de
betrokken personen, zodat zij de kans krijgen iemand te zijn
en van betekenis te zijn voor de ander. De hulpverlener
werkt verbindend. Hij zal de betrokken personen steunen en
stimuleren in het zoeken naar een geschikte vorm om hun
loyaliteit naar elkaar tot uitdrukking te brengen.
Hulpverlenende interventies hierbij zijn;
-Erkenning
-Verwachting van actie
-Hulpbronnen
-Hanteren van moratorium
-Proces van ontschuldiging
VERBINDINGEN
•
•
•
•
•
•
Onderzoek de balans van geven en ontvangen
Herstellen van het vertrouwen binnen het
gezin
Relaties herstellen met derden
Zoek naar de verbindingen (wegen) tussen de
generaties en/of partijen
Speur de breuken op
Vindt vertrouwensbronnen
Boeken

Leren over leven in loyaliteit
M.Michielsen,W. Van Mulligen, L.Hermkens

Balans in beweging, Ammy van Heusden/Else-Marie van den
Eerenbeemt

Alle dochters, Else-Marie van den Eerenbeemt

De liefdesladder, Else-Marie van den Eerenbeemt

Door het oog van de familie, Else- Marie van den Eerenbeemt